Khủng hoảng tín dụng carbon tại Kenya: Chính sách của chính phủ đã trở thành "đá tảng" trong đầu tư khí hậu

Kenya đang đối mặt với một vấn đề nan giải về tài chính khí hậu. Trong vài tuần qua, việc một công ty năng lượng sạch từng được kỳ vọng nộp đơn phá sản đã hé lộ một vấn đề sâu xa hơn — đó là khi chính phủ vừa là nhà quản lý, vừa là đối tác giao dịch, khu vực tư nhân thực sự có thể tin tưởng vào bao nhiêu?

Vào tháng 2 năm nay, công ty khởi nghiệp về nấu ăn sạch Koko Networks do Ngân hàng Thế giới hỗ trợ đã nộp đơn quản lý phá sản. Công ty này có 1,5 triệu người dùng, 700 nhân viên và tích lũy đầu tư 300 triệu USD. Sự sụp đổ của họ bắt nguồn từ một lý do tưởng chừng đơn giản nhưng lại mang tính quyết định: chính phủ Kenya từ chối ký các tài liệu ủy quyền quan trọng, khiến công ty không thể bán tín chỉ carbon của mình ra các thị trường quốc tế có giá cao và tuân thủ quy định.

Mâu thuẫn “Chủ quyền cấp phép” đằng sau vụ phá sản của Koko Networks

Hiểu rõ cuộc khủng hoảng này đòi hỏi phải nhận thức một thực tế kinh doanh mang tính đột phá: không phải tất cả các doanh nghiệp đều bán sản phẩm hữu hình.

Khi một công ty bán hàng hóa thông thường, chính phủ có thể đánh thuế hoặc quản lý nguồn nguyên liệu, nhưng doanh nghiệp vẫn sở hữu kho hàng vật chất như một đảm bảo. Tuy nhiên, khi toàn bộ mô hình kinh doanh dựa trên việc “hôm nay cung cấp bếp đun có trợ giá cho người dùng, ngày mai dựa vào giấy phép của chính phủ để bán tín chỉ giảm phát thải carbon”, thì doanh nghiệp thực chất đang làm “kinh doanh cấp phép chủ quyền” — nó không chỉ cần thành công về mặt thương mại, mà còn cần sự tham gia liên tục của chính phủ.

Khó khăn của Koko chính là hình ảnh rõ nét của nghịch lý này. Công ty đã chứng minh hiệu quả của mình qua hành động thực tế — hơn 1,5 triệu hộ gia đình đã chuyển từ củi than sang bếp sinh học ethanol, những con số thực sự góp phần giảm khí thải ra khí quyển. Nhưng khi Thư ký Bộ Thương mại Kenya, ông Lee Kinyanjui, từ chối ký giấy phép cuối cùng với lý do “bảo vệ các bên liên quan khác”, toàn bộ chuỗi kinh doanh lập tức sụp đổ.

Lý thuyết “Chống độc quyền” của chính phủ và động cơ thực sự của họ

Lý do chính thức mà chính phủ Kenya đưa ra nghe có vẻ hợp lý: nếu phân phối toàn bộ hạn ngạch carbon quốc gia cho Koko, các doanh nghiệp khác sẽ không thể tham gia. Lập luận này so sánh hạn ngạch carbon quốc gia như một vùng chăn thả hạn chế, trong khi Koko bị mô tả như kẻ tham lam cố chiếm đoạt tất cả không gian đó.

Tuy nhiên, cách giải thích này không thuyết phục vì có ba lý do:

Thứ nhất, bản chất của tín chỉ carbon bị hiểu sai. Tín chỉ carbon không phải là khoáng sản khai thác từ dưới lòng đất, mà là kết quả của các hành động bảo vệ môi trường. Nếu Koko tạo ra nhiều tín chỉ hơn, tổng hạn ngạch của quốc gia không nhất thiết phải giảm đi — chỉ đơn giản là Kenya trở nên thân thiện hơn với môi trường. Thực tế, chính phủ bị giới hạn bởi các mục tiêu “Cam kết quốc gia tự quyết” (NDC). Nếu doanh nghiệp giúp vượt mục tiêu, phần vượt trội đó có thể được bán ra thị trường.

Thứ hai, việc đàn áp các nhà sản xuất hiệu quả nhất không giúp ích gì cho các bên tham gia khác. Ngược lại, Kenya đang gửi một tín hiệu rõ ràng tới các nhà đầu tư khí hậu toàn cầu: quyền về giảm phát thải của bạn phụ thuộc vào cách các quan chức nội các hiểu về “công bằng”. Sự không chắc chắn này sẽ phá hủy niềm tin vào toàn bộ thị trường.

Thứ ba, động cơ thực sự của chính phủ có thể mang ý đồ khác. Trong bóng tối, chính phủ còn nghi ngờ về tính xác thực của dữ liệu của Koko, cho rằng các số liệu về tránh phá rừng bị thổi phồng. Nếu vấn đề cốt lõi là tính toàn vẹn của dữ liệu, thì việc từ chối dựa trên “thiếu trung thực” chứ không phải “độc quyền” mới hợp lý. Viện cớ độc quyền chỉ là cách để tránh các tranh luận chuyên môn về hiệu quả của công nghệ ethanol sinh học.

Gánh nặng vô hình của Kenya: Chuỗi phản ứng bồi thường của MIGA

Điểm mấu chốt của sự khôn ngoan của Koko là họ đã nhận thức rõ mình đang ở trong “rủi ro chủ quyền”. Công ty đã mua bảo hiểm rủi ro chính trị trị giá 179,6 triệu USD từ Tổ chức Bảo hiểm Đầu tư Đa phương (MIGA) thuộc Ngân hàng Thế giới, đặc biệt để bảo vệ khỏi rủi ro vỡ nợ của chính phủ.

Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn vô lý:

1. Năm 2024, Kenya ký kết khung hợp tác với Koko
2. Koko dựa trên hợp đồng này xây dựng hoạt động trị giá 300 triệu USD
3. Chính phủ Kenya từ chối ký giấy phép cuối cùng vào phút chót với lý do độc quyền
4. Koko tuyên bố phá sản
5. MIGA thanh toán bồi thường 179,6 triệu USD cho nhà đầu tư
6. MIGA (được chính phủ Kenya, thành viên của Ngân hàng Thế giới, cấp vốn) đòi lại khoản này từ Bộ Tài chính Kenya

Cuối cùng, người nộp thuế Kenya có thể phải trả tới 180 triệu USD cho “quyết định” không cho 1,5 triệu người dùng có bếp sạch sử dụng.

Vấn đề cốt lõi: Cơ chế giá so với hạn chế bắt buộc

Trong một thị trường hoạt động bình thường, công cụ để ngăn chặn độc quyền là đòn bẩy giá, chứ không phải lệnh cấm bắt buộc.

Nếu một bên tham gia thực sự cạn kiệt khả năng thị trường, giải pháp là nâng giá tín chỉ carbon để khuyến khích nhiều doanh nghiệp tham gia hơn. Việc điều chỉnh giá để cân bằng cung cầu là nguyên lý cơ bản của kinh tế học. Chính phủ Kenya nên làm những điều sau:

• Xây dựng hệ thống đăng ký tín chỉ carbon minh bạch
• Thiết lập hướng dẫn giá rõ ràng và quy tắc thị trường
• Cho phép các đối thủ cạnh tranh giành thị phần dựa trên hiệu quả

Lưu ý rằng, năm 2023 Kenya đã ban hành quy định mới yêu cầu 25% thu nhập từ tín chỉ carbon phải thuộc về nhà nước. Các thỏa thuận ban đầu của Koko có thể chưa phản ánh các điều khoản “tham lam” mới này. Lý do phá sản của Koko có thể chỉ là cái cớ che giấu một thực tế đơn giản hơn: Kenya hối tiếc vì đã bán khí quyển của quốc gia với giá quá thấp, và muốn đàm phán lại.

Khủng hoảng niềm tin trong đầu tư khí hậu

Thiệt hại lớn nhất của cuộc khủng hoảng này không chỉ dành cho các nhà đầu tư của Koko mà còn cho toàn bộ hệ sinh thái tài chính khí hậu của Kenya và châu Phi.

Khi chính phủ dùng việc từ chối ký để dập tắt các hoạt động carbon, các quy luật toán học vẫn không thay đổi. Để xây dựng một thị trường đa dạng các nhà tham gia về carbon, cần có sự minh bạch và chắc chắn về thể chế, chứ không phải sự đàn áp hành chính. Kenya đã dùng một câu “nguy cơ độc quyền” để phá vỡ niềm tin của các nhà đầu tư vào cam kết của chính phủ.

Điều này gửi đi một tín hiệu sâu xa hơn: bất kỳ mô hình kinh doanh nào dựa vào giấy phép của chính phủ đều có rủi ro cao hơn so với các ngành sản xuất truyền thống. Rủi ro chủ quyền không phải là điểm yếu, mà là một thực tế tài chính hệ thống. Trong tương lai, các quỹ khí hậu toàn cầu khi đánh giá cơ hội đầu tư tại Kenya sẽ xem xét sự kiện này như một phần của rủi ro.

Kenya có thể chọn phát triển ngành tín chỉ carbon dựa trên chính sách minh bạch, cơ chế giá và cạnh tranh thị trường, hoặc tiếp tục can thiệp hành chính để “bảo vệ” thị trường. Nhưng cái giá của phương án sau không chỉ là gánh nặng thuế của người dân, mà còn là sự mất niềm tin dài hạn của các nhà đầu tư.